ഭാരതത്തിലെ ഏറ്റവും പ്രമുഖമായ ഉത്സവങ്ങളിൽ ഒന്നാണ് ദീപാവലി. ദീപം എന്നാൽ വിളക്ക്, ആവലി എന്നാൽ നിര. അമാവാസി രാത്രിയിൽ വരികളായി വിളക്കുകൾ തെളിയിച്ച് ആഘോഷിക്കുന്ന ഈ ഉത്സവം പ്രകാശം ഇരുട്ടിനെ, നന്മ ദുഷ്ടതയെ, ജ്ഞാനം അജ്ഞാനത്തെ തോൽപ്പിക്കുന്നതിന്റെ പ്രതീകമായി നിലകൊള്ളുന്നു. കാർത്തിക മാസത്തിലെ അമാവാസിയിലാണ് പ്രധാന ആഘോഷം. ഉത്തരേന്ത്യയിൽ അഞ്ചു ദിവസം നീണ്ടുനിൽക്കുമ്പോൾ ദക്ഷിണേന്ത്യയിൽ, പ്രത്യേകിച്ച് തമിഴ്നാട്ടിലും കേരളത്തിലും, നരക ചതുർദ്ദശി ദിവസമാണ് കൂടുതൽ പ്രാധാന്യം.

ചരിത്രവും ഐതിഹ്യങ്ങളും

ദീപാവലിക്ക് ഒരൊറ്റ ഉത്ഭവ കഥയില്ല. പുരാതന കാർഷിക ഉത്സവങ്ങളിൽ നിന്നും, കാർത്തിക മാസത്തിലെ ഇരുണ്ട രാത്രിയിൽ വിളക്കുകൾ കത്തിക്കുന്ന ആചാരങ്ങളിൽ നിന്നുമാണ് ഇത് വികസിച്ചതെന്ന് ചരിത്രകാരന്മാർ കരുതുന്നു. പുരാണങ്ങളിൽ (പദ്മപുരാണം, സ്കന്ദപുരാണം, ഭവിഷ്യപുരാണം തുടങ്ങിയവ) വിശദമായി ദീപാവലിയെപ്പറ്റി പരാമർശമുണ്ട്. വാത്സ്യായനന്റെ കാമസൂത്രത്തിൽ ‘യക്ഷരാത്രി’ എന്ന പേരിൽ ഒരു ഉത്സവം പരാമർശിക്കപ്പെടുന്നുണ്ട്; ഇത് ദീപാവലിയുടെ ആദ്യരൂപമായിരിക്കാമെന്ന് ചിലർ അഭിപ്രായപ്പെടുന്നു.

ഏറ്റവും പ്രചാരമുള്ള ഐതിഹ്യം രാമായണത്തിലെതാണ്. പതിനാല് വർഷത്തെ വനവാസത്തിനും രാവണവധത്തിനും ശേഷം ശ്രീരാമൻ, സീത, ലക്ഷ്മണൻ എന്നിവർ അയോധ്യയിലേക്ക് മടങ്ങിയെത്തിയ ദിവസമാണ് ദീപാവലി എന്ന് ഉത്തരേന്ത്യക്കാർ വിശ്വസിക്കുന്നു. ജനങ്ങൾ വഴിയിൽ മൺവിളക്കുകൾ തെളിയിച്ച് അവരെ സ്വീകരിച്ചു. (യഥാർത്ഥ വാൽമീകി രാമായണത്തിൽ വിളക്കുകളെക്കുറിച്ച് വ്യക്തമായ പരാമർശമില്ലെങ്കിലും പിൽക്കാല പാരമ്പര്യമാണ് ഈ കഥയെ ശക്തമാക്കിയത്.)

ദക്ഷിണേന്ത്യയിൽ, പ്രത്യേകിച്ച് തമിഴ്നാട്, ആന്ധ്ര, കർണാടക, കേരളം എന്നിവിടങ്ങളിൽ, ശ്രീകൃഷ്ണൻ നരകാസുരനെ വധിച്ചതിന്റെ സ്മരണയാണ് പ്രധാനം. നരകാസുരൻ ജനങ്ങളെ ദ്രോഹിച്ചു, സ്ത്രീകളെ തടവിലാക്കി. കൃഷ്ണനും സത്യഭാമയും ചേർന്ന് അവനെ നശിപ്പിച്ചു. ഈ വിജയം നരക ചതുർദ്ദശിയായി ആഘോഷിക്കുന്നു. മഹാലക്ഷ്മിയുടെ പാലാഴി മഥനത്തിൽ നിന്നുള്ള അവതാരം, പാണ്ഡവരുടെ നാടുകടത്തലിനുശേഷമുള്ള തിരിച്ചുവരവ്, ബലിയുടെ കഥ തുടങ്ങിയവയും ദീപാവലിയുമായി ബന്ധപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. ജൈനർ മഹാവീരന്റെ നിർവാണവും, സിഖുകാർ ഗുരു ഹർഗോബിന്ദിന്റെ മോചനവും (ബന്ദി ഛോർ ദിവസ്) ഒക്കെയായി ഈ ദിവസം ആഘോഷിക്കുന്നു. ചുരുക്കത്തിൽ പ്രാദേശികമായും, വിവിധ വിശ്വാസങ്ങൾ പ്രകാരവും ദീപാവലിക്ക് പല മാനങ്ങളാണ് നിലനിൽക്കുന്നത്.

ആത്മീയ പ്രാധാന്യം

ദീപാവലിയുടെ ആഴമായ അർത്ഥം ബാഹ്യ പ്രകാശത്തെക്കാൾ ആന്തരിക പ്രകാശമാണ് എന്നതാണ്. അജ്ഞാനത്തിന്റെ ഇരുട്ടിനെ നീക്കുന്ന ജ്ഞാനത്തിന്റെ പ്രതീകമായോ നന്മ ദുഷ്ടതയെ ജയിക്കുന്നു എന്ന സന്ദേശമായോ ദീപാവലി ആഘോഷം മനസിൽ ഒരു വെളിച്ചമായി പ്രതിഫലിക്കുന്നു.

വീട് വൃത്തിയാക്കി, ദീപങ്ങൾ തെളിയിച്ച്, പുതിയ വസ്ത്രം ധരിച്ച്, മധുരപലഹാരങ്ങൾ പങ്കിടുന്നത് പുതിയ തുടക്കത്തിന്റെയും നവീകരണത്തിന്റെയും അടയാളമാണ്. എണ്ണ തേച്ചുള്ള കുളി - ദീപാളി കുളി (അഭ്യംഗ സ്നാനം) - ശരീരത്തെയും മനസ്സിനെയും ശുദ്ധീകരിക്കുന്ന ആചാരമായി കരുതുന്നു.

വിവിധ പ്രദേശങ്ങളിലെ ആഘോഷങ്ങൾ

ദീപാവലി ഭാരതത്തിന്റെ വൈവിധ്യത്തെ പ്രതിഫലിപ്പിക്കുന്നു.

ഉത്തരേന്ത്യയിൽ (അയോധ്യ, ദില്ലി, ഉത്തർപ്രദേശ് തുടങ്ങിയ പ്രദേശങ്ങൾ) ശ്രീരാമന്റെ തിരിച്ചുവരവാണ് പ്രധാനം. വീടുകളും തെരുവുകളും ദീപനിരകളാൽ നിറയുന്നു. ലക്ഷ്മി-ഗണേശപൂജ, രംഗോലി, പടക്കം, മധുരപലഹാരങ്ങൾ എന്നിവ ആഘോഷത്തിലുണ്ട്. അയോധ്യയിലെ ദീപോത്സവം ലക്ഷക്കണക്കിന് വിളക്കുകളാൽ സരയൂ നദീതീരത്തെ പ്രകാശമാനമാക്കുന്നു. ഗോവർധനപൂജയും ഭായ് ദൂജും പിന്നീടുള്ള ദിവസങ്ങളിൽ നടക്കുന്നു.

പടിഞ്ഞാറൻ ഇന്ത്യയിൽ (ഗുജറാത്ത് മഹാരാഷ്ട്ര എന്നിവിടങ്ങൾ) ദീപാവലി പുതുവർഷവുമായി ബന്ധപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. വ്യാപാരികൾ അക്കൗണ്ട് ബുക്കുകൾ പൂജിക്കുന്ന (ചോപ്ഡാ പൂജൻ) ആചാരങ്ങളുണ്ട്.

കിഴക്കൻ ഇന്ത്യയിൽ (ബംഗാൾ, ഒഡിഷ) കാളീപൂജ പ്രധാനമാണ്. ശക്തിയുടെയും നാശത്തിന്റെയും ദേവതയായ കാളിയെ അവർ ആരാധിക്കുന്നു. ഒഡീഷയിൽ ഗോവർധനപൂജ കൂടുതൽ പ്രാധാന്യമുള്ളതാണ്.

ദക്ഷിണേന്ത്യയിൽ നരക ചതുർദ്ദശി ആഘോഷമായാണ് ദീപാവലി ആഘോഷിക്കുന്നത്. തമിഴ്നാട്ടിൽ പ്രഭാതത്തിനു മുമ്പ് എണ്ണ തേച്ചുകുളി (ഗംഗാ സ്നാനം), പുതിയ വസ്ത്രം, ദീപാവലി ലേഹ്യം, മുരുക്ക്-അതിരസം തുടങ്ങിയ മധുരപലഹാരങ്ങൾ എന്നിവയുണ്ട്. കർണാടകത്തിൽ ബലി പ്രതിപദയും ആന്ധ്രയിൽ സത്യഭാമയുടെ പങ്കും ദീപാവലി ആഘോഷത്തിൽ പ്രാധാന്യമുള്ളതാണ്.

കേരളത്തിൽ ദീപാവലി താരതമ്യേന മിതമായ ആഘോഷമാണ്. ഓണവും വിഷുവും പോലെ വലിയ സാംസ്കാരിക പ്രാധാന്യമില്ല. കാലാവസ്ഥയും (തുലാവർഷം) ചരിത്രപരമായി വ്യാപാര സമൂഹങ്ങളുടെ സ്വഭാവവും കാരണങ്ങളായി ചൂണ്ടിക്കാണിക്കപ്പെടുന്നു. എങ്കിലും ഹിന്ദു കുടുംബങ്ങളിൽ ദീപാലങ്കാരങ്ങൾ, പടക്കം, മധുരപലഹാരങ്ങൾ എന്നിവ ഒരുക്കാറുണ്ട്. തമിഴ്, തെലുങ്ക്, കന്നഡ സമൂഹങ്ങളുള്ള പ്രദേശങ്ങളിലും തമിഴ്നാട് അതിർത്തിയോട് ചേർന്ന തിരുവനന്തപുരം പോലുള്ള സ്ഥലങ്ങളിലും കൂടുതൽ ആഘോഷമുണ്ട്. കൃഷ്ണക്ഷേത്രങ്ങളിലും ഭഗവതിക്ഷേത്രങ്ങളിലും പ്രത്യേക പൂജകൾ നടക്കുന്നു. 

ആധുനിക ചിന്തകൾ

ആധുനിക കാലത്ത് ദീപാവലി സാംസ്കാരിക ഐക്യത്തിന്റെയും വൈവിധ്യത്തിന്റെയും പ്രതീകമായി നിലനിൽക്കുന്നു. എന്നാൽ വെല്ലുവിളികളുമുണ്ട്. പടക്കം മൂലമുണ്ടാകുന്ന വായു മലിനീകരണം, പ്രത്യേകിച്ച് ദില്ലിയിലും ഉത്തരേന്ത്യയിലും, വലിയ പ്രശ്നമാണ്. സുപ്രീം കോടതി ഉൾപ്പെടെയുള്ള നിരീക്ഷണങ്ങൾ ഗ്രീൻ ക്രാക്കറുകൾ, പരിമിതമായ സമയം, ജനകീയ ബോധവൽക്കരണം എന്നിവയെക്കുറിച്ച് സംസാരിക്കുന്നു. വാണിജ്യവൽക്കരണം, സമ്മാന കൈമാറ്റത്തിന്റെ അതിരുകടന്ന രീതി, പ്ലാസ്റ്റിക് മാലിന്യം എന്നിവയും ചർച്ചയാവുന്നു.

പരിസ്ഥിതി സൗഹൃദ ആഘോഷം – ദീപങ്ങൾ, എൽഈഡി ലൈറ്റുകൾ, സസ്യങ്ങളെ നട്ടുപിടിപ്പിക്കൽ, കമ്യൂണിറ്റി പരിപാടികൾ – പ്രോത്സാഹിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. അതേസമയം ഉത്സവം ചെറുകിട കച്ചവടക്കാർക്കും കരകൗശലക്കാർക്കും ജീവിതോപാധിയാണെന്ന യാഥാർത്ഥ്യവും അംഗീകരിക്കപ്പെടുന്നു. ദീപാവലി നൽകുന്ന ആത്മീയ സന്ദേശം – ആന്തരിക വെളിച്ചം തേടൽ, നന്മയുടെ വിജയം, കുടുംബ ബന്ധങ്ങൾ എന്നിവ – ആധുനിക ജീവിതത്തിൽ കൂടുതൽ പ്രസക്തമാകുന്നു.

ദീപാവലി ഒരു മതോത്സവം മാത്രമല്ല; പ്രകാശം പങ്കിടുന്ന, പ്രതീക്ഷ നിലനിർത്തുന്ന, വൈവിധ്യത്തിൽ ഐക്യം കാണുന്ന ഒരു സാംസ്കാരിക അനുഭവമാണ്. ഇരുട്ടിന്റെ നടുവിൽ വരികളായി തെളിയുന്ന ദീപങ്ങൾ, വ്യക്തിപരമായും സാമൂഹികമായും പുതിയ

തുടക്കത്തിനുള്ള ക്ഷണമായി തുടരുന്നു.